Fribourg/Freiburg, Couvent des Cordeliers/Franziskanerkloster, Ms. 43
©
Führer Dörthe/ Mangold Mikkel, Katalog der mittelalterlichen Handschriften des Franziskanerklosters Freiburg, Basel, 2023, S. 144-148.
Per gentile concessione di Schwabe Verlag, Basel, Berlin. Tutti i diritti sono riservati all'editore.
Titolo del codice: ; ; ;
Luogo di origine: Strassburg
Datazione: 1425–1427
Supporto materiale: Papier. Wasserzeichen: Bl. 6–15 Schlüssel, Piccard, Wasserzeichenkartei, Nr. 120995 (1426), Bl. 30–39, 42 /51, 54 /63 und 56 /61 Variante von Nr. 121111 (1445); Bl. 58 /59 Nr. 121499 (1422); Bl. 17–28 und 224 Traube, Piccard, Wasserzeichenkartei, Nr. 129263 (1428), Bl. 53 /64 und 139–148 Nr. 129415 (1421); Bl. 43 /50 Krone, Piccard, Wasserzeichenkartei, Nr. 50010 (1426), Bl. 226 /231 und 228 /229 Nr. 50575 (1426); Bl. 66–136 Ochsenkopf, Piccard, Wasserzeichenkartei, Nr. 64946 (1425), Bl. 151–198 Nr. 79397 (1425); Bl. 199–210 Ochse, Piccard, Wasserzeichenkartei, Nr. 85941 (1425) und 85942 (1424).
Dimensioni:
234 Blätter
Formato: 21,5 × 15 cm
Numerazione delle pagine: Zwei alte Foliierungen, in der oberen Ecke: 1o (5r) – 60 (64r) und 61 (147) – 75 (161). 78 (162) – 109 (193). 200 (194) – 209 (203). 300 (204) – 302 (206). 304 (207) – 309 (212). 400 (213) – 409 (222). 500 (223) – 501 (224); am oberen Rand in der Mitte: 1us (65v) – 76 (140r), im Register mit Bleistift im 20. Jh. fortgeführt bis 82 (146). Neuere Foliierung: A. 1–233.
Composizione dei fascicoli:
11 VI136 + VII150 + 6 VI222 + (VI-2)232, nach Bl. 232 zwei Blätter herausgerissen, Bl. 224 beinahe lose. Reklamanten (bis auf 64v–88v), 222v rot gerahmt.
Condizione: Die unteren Ecken von Bl. 50 und 221 weggerissen. Die Blätter der ersten Lage im Falz mit Papier verstärkt, 6r /15v mit einem Handweiser aus einer früheren Hs. 5v zwei Papierflicken und ein Streifen aufgeklebt (siehe Besitzer).
Disposizione della pagina:
Begrenzung des Schriftraums mit Stift (meist Blindlinien), vereinzelt mit Tinte (z. B. 11r–v, 65r–78v, 224r), Schriftraum 16–17,5 × 10–11,5, 37–50 (in der Tabula am Schluss nur 32–36) Zeilen.
Tipo di scrittura e mani:
Jüngere gotische Buchkursive mit Schleifen von der Hand des Konrad Grütsch.
Decorazione:
Rubriziert, rote Überschriften, 10r–24v Inhalts- und Schreiberangaben in roten, als Banderole gestalteten Rahmen; in der Metaphysik des Nicolaus Bonetus Zählung der Bücher in der oberen Ecke: 1us (65r) – 9us (140r), am Rand Kapitel- und Abschnittszählung (vgl. Tabula); Marginalien zur Erschliessung des Inhalts, z. T. in Rot. 3–4zeilige, in den Tabulae zweizeilige rote Lombarden (88v Konsonantenverbindung: SP), z. T. mit Ausläufern und Konturbegleitstrichen. 4–5zeilige rote Initialen. Nachträglich angebrachte Binnenfeldverzierungen in verschiedenfarbiger Tinte an den meisten Initialen und vielen Lombarden (v. a. in der Metaphysik des Bonetus, etwa 74r, 76r und 76v mit Gesichtern im Profil, danach geometrisch und am Ende vegetabil).
Aggiunte: Korrekturen von der Hand des Schreibers, z. B. 5r, 82r, 114v, 219v; in der Metaphysik des Bonetus (65r–146v) zahlreiche Korrekturen und Ergänzungen durch Kollation des Textes, gleichzeitig verzierte Grütsch auch die Lombarden (gleiche Tintenfarbe), z. B. 76v und 77r Zeilensprünge, am oberen Rand 77r hingegen ein Kommentar (andere Tinte) sowie ein Handweiser; Streichungen in Rot, z. B. 5v, 116r, 153v, 219r. Eingangs drei Marginalien, ebenfalls von der Hand des Grütsch, 5r am oberen und unteren Rand: Aliqualiter homo est qualiter non homo singularis igitur homo communis est perpetuus … bzw. Quandocumque aliqua passio inest pluribus et non uni … in gleicher Weise 5v oben. 4v Nachtrag (Inhaltsverzeichnis), 17. Jh.
Legatura:
- Mit dunkelbraunem Leder bezogene, an den Kanten abgeschrägte Holzdeckel, wohl aus der Werkstatt des Rolet Stoss (EBDB w002225), Freiburg 1470er Jahre, vgl. Horodisch, Buchbinderei, S. 219 und 224. Streicheisenlinien und Einzelstempel, ebd. S. 225 (Schema B) und Tafel 62, Nr. 10 und 11. Ehemals Catenatus, in der Mitte der oberen Kante des Vorderdeckels ein rechteckiges Loch an der Stelle der Kettenklammer; an der gleichen Stelle am (abgelösten) Spiegelblatt ein Lederflicken. Ehemals eine nach hinten greifende Langriemenschliesse, der Stift im Rückdeckel erhalten, auf der Innenseite mit einem Lederflicken abgedeckt. Ein Streifen im Bezugsleder vom Loch der Kettenklammer bis zur Befestigung der Schliesse weggerissen; das Rückenleder am Kopf und am Schwanz abgerissen. Ungefärbte Kapitale.
- Spiegelblätter Pergament, abgelöst (A, 233), Fragmente zweier Urkunden, 14. Jh., vorne unterzeichnet von einem Notar Helye (das Notariatszeichen zur Hälfte sichtbar); im hinteren eingangs erwähnt eine honesta mulier domina Leonarda Chiap// … Leonardi Volpastii de Luca.
- Die Heftung der zweiten und der beiden letzten Lagen mit Pergamentstreifen verstärkt, mit Text (Medicina Plinii) in den Fälzen von Bl. 216 /217: [pro]sint, brevitatem secutus genus scripturae elegi … und 228 /229: tercium solutum efficacissimum aiunt … in karolingischer Minuskel, 11./12. Jh.
- Vorsatzblätter (Binio, 1–4) Papier, Wasserzeichen (Bl. 2 /3): Handschuh, Piccard, Wasserzeichenkartei, Nr. 154686 (1467). Spur eines Papierschildes oben auf dem Rückdeckel; Reste zweier Rückenschilder, eines längeren oben auf den Deckeln, eines unteren auf der freiliegenden Pergamentverstärkung. 2017 restauriert von Beate Degen (Dokumentation: ACCFribourg, Bibliothek R3).
Contenuto:
- Ar siehe Einband
- Av–4r leer.
- 4v Contenta. Nachtrag. Contenta hic: 1. Universalia. 2. Praedicamenta. 3. Metaphysica F. Nicolai Bonetti ord. Min. 4. Metaphysica F. Petri Thomae ord. Min. 5. De Nominibus Dei Collectaneum F. Conradi Grütsch. 6. De Transcendentalibus Tractatus, Francisci Mayronis. 7. Universalia Francis. Mayronis. 8. Tractatus de Modis Intrinsecis, eiusdem Francisci Mayr.
- 5r–24r Universalia. Dubitatur utrum universale in multis ad extra de pluribus predicabile intencio 2a in libro Phorphyrii sit racio subiectiva. Et arguitur quod non. Primo nullum universale est in rerum natura …–… secundum accidentalia, et sic patet questio et per consequens totus liber Phorphyrii per me fratrem Cuonradum Grütsch Argentine anno 1427o in die Blasii ephiscopi et martyris etc. Vgl. Mohan, Initia, S. 473.
- 24v–27v De usu terminorum. Cum difficultas verbalis multum impedit animum a speculacione veritatis, expedit terminos illos exponere …–… 3a regula est quod omne nomen concretum significat essenciam et aliquando supponit pro persona, ut deus per se significat essenciam, cum ante dicimus genuit dominum supponit pro persona. 4a regula est etc. ut inde habeo in sequenti tractatu de hiis terminis theologicalibus Ut noviter etc. etc. Vgl. Ms 73, 231v. Mohan, Initia, S. 75; Weijers, Travail 2, S. 98. Anschliessend Nachtrag: folio 201 (196r).
- 28r–v leer.
- 29r–64v Quaestiones super librum Praedicamentorum. Circa librum predicamentorum dubitatur primo utrum 10 sint predicamenta ab invicem distincta. Ista questio unum presupponit et unum querit …–… Et si non possunt reduci, sufficit tamen quod modi famosiores dicti sunt. >Et sic est finis huius capituli et per consequens libri predicamentorum Aristotilis, scriptum per me Cuonradum Grüsch Argentine anno 1426o.< Andrews, S. 1–288, Edition des Textes mit den Varianten dieser Hs. (Sigle F, ältester Textzeuge, zur Textüberlieferung S. xv–xx). Mohan, Initia, S. 54.
- 65r–146v Metaphysica. In nomine sancte trinitatis. Daneben, nachträglich: Incipit Metaphysica magistri Nicholay Boneti. Omnes homines ymo omnes nature intellectuales cum naturaliter scire desiderant, ideo a primis scibilibus secundum naturam est incipiendum …–… 140v Inponamus ergo finem dictis in ista Metaphysica que novem libris partialibus est contenta, in quorum primo determinatur et stabilitur subiectum quod est ens in quantum ens, et sic est finis etc. >Explicit Metaphysica bona et utilis in novem libris contenta venerabilis magistri Nicolay Boneti sacre pagine doctoris egregii ordinis fratrum Minorum provincie Turonie et de conventu Turonensi per Cuonradum Grüsch Argentine anno etc. 1425o.< Stimmt weitgehend überein mit GW 4846, a iira – r iivb. Mohan, Initia, S. 263. 130v nach Buch 6 in Rot: Audacter interfice. Anschliessend alphabetisches Register: Abstractiva noticia que sit, libro 2o, capitulo 13, x (vgl. 90r) … >Explicit registrum Metafysice magistri N. Boneti.<
- 146v Nota. Nota quod triplex est prius et posterius, prius natura, prius origine, prius duracione …
- 147r–195v Metaphysica. >In nomine trinitatis, incipit Metaphysica magistri Petri Thome ordinis Minorum< Darunter, in sehr blasser Tinte: Methaphysica Petri Thome. Prolog: Sicut dicit philosophus 7o Physicorum capitulo primo: Primum est 2m naturam communia discere …–… tollit omnem racionem conveniencie, ut patet ex dictis. >Et sic finitur 2us tractatus scilicet de ente acutissimi doctoris sacre theologie fratris Petri dicti Thome sive de ente imitatoris doctoris subtilis conscriptus per me fratrem Cuonradum Grütsch anno etc. 1425o dum temporis studentem Argentinensem.< Smith, S. 1–438, Edition des Textes ohne die Varianten dieser Hs. (siehe jedoch S. CXXIII–CXLV zu Bestand, Stellung und Eigenheiten dieses als schlecht eingestuften Texts F). Vgl. Mohan, Initia, S. 416.
- 195r Nota. Nota 4or sunt relacionis proprietates, videlicet quod habent terminum et finitum, 2a quod dicuntur ad convertenciam, 3a quod posita se ponunt et perempta se perimunt, 4a quod sunt vel reales vel racionales …
- 196r–198r De nominibus, quae de deo dicuntur. In nomine patris et filii et spiritus sancti (am Kopf der Seite). Ut noviter ad theologicam facultatem attendentes claram habeant noticiam de omnibus que de deo dicuntur …–… et tamen non 3s eterni sed hii 3s sunt unus eternus, et sic patet ultimum, deo gracias. >Expliciunt termini theologicales utiles scripti per me fratrem Cuonradum Grütsch protunc studentem Argentine 1426o< Mohan, Initia, S. 446; Stuttgart, Württembergische Landesbibliothek, HB III 45, 147va–149ra.
- 198v–203v Tractatus de transcendentibus. Transcendentibus (Nachtrag wohl des 16. Jhs. über dem Titel). >Tractatus de transcendentibus Francisci de Maronis<. Circuivi mare et arida, Mt 23. Quia quedam transcendentia predicata non solum aridam predicacionem coordinacionis …–… in ipso astante, Amen. >Explicit tractatus de transcendentibus Francisci de Maronis ordinis Minorum per Cuonradum Grütsch Argentine etc. 1426o.< Möhle, S. 105–168, Edition des Textes mit den Varianten dieser Hs. (Sigle C). Mohan, Initia, S. 59.
- 204r–211r Quaestio de univocatione entis. >Questio Francisci de Maronis ordinis Minorum< Utrum ens 2m eandem racionem formalem conveniat deo et creature. Respondetur: probatur quod sic 8 viis …–… quod deus est dives in omnes ad quas nos ipse perducat, Amen. >Et sic est finis questionis Francisci de Maronis extracta a Quodlibet Vincencii etc. 1426o.< Der Text stimmt mit keiner der Quaestiones de univocatione im Druck: Francisci de Mayronis ordinis Minorum in quatuor libros sententiarum [...] Et tractatu de Univocatione entis, Venetiis 1520, 271va–274rb überein.
- 211v–214r Tractatus de universali et de causa. >Tractatus de universali et causa Francisci de Maronis< Negociandum est ergo circa causalitatem effectivam. Et primo in generali, 2o erga causalitatem effectivam illorum verborum in speciali …–… eo ipso expellet frigus seu frigidum, et finis huius est, Amen. >Explicit tractatus de universali et de causa Francisci de Maronis ordinis fratrum Minorum per me fratrem Cuonradum Grütsch Argentine 1426o.<
- 214v–219v Tractatus (quaestio) de distinctione et simplicitate. >Textus de distinctione et simplicitate Francisci de Maronis ordinis Minorum doctoris sacre theologie< Attendite popule meus legem meam … (Ps 77,1). Psalmo 67o [sic] scribitur illud verbum, quia vero primum principium complexum habet … Utrum distictio personarum realis aut proprietatum possit stare cum summa simplicitate divine essencie, et videtur quod non …–… constituunt unam trinitatem que est eque simplex sicut una persona. Ad argumentum factum principale patet ergo solutio per iam dicta etc. >Explicit tractatus Francisi de Maronis magistri theologie ordinis fratrum Minorum per fratrem Cuonradum Grütsch Argentine anno etc. 1426o.< Mohan, Initia, S. 36 (De primo principio). Anschliessend: Quem diligit anima mea (Ct 3,1). Angustie sunt mihi undique (Dn 13,22), nescio quo fugiam vel per quam viam ambulem, dirige deus omnes actus meus in tuum beneplacitum.
- 220r–224v Quaestio de modis intrinsecis. >Questio Francisci de Maronis ordinis nostri< Darunter, in sehr blasser Tinte: Franciscus de Maronis. Text: Utrum modus intrinsecus distinguatur ab eo cuius est modus ex natura rei, et videtur quod non …–… et ipsa sunt differencia igitur etc. >Et sic est finis questionis de modis intrinsecis edita a reverendo magistro Francisco de Maronis ordinis Minorum per Cuonrandum Grütsch studentem Argentine tempore pestis Basiliensis 1427 in die Felicis in Pincis.<
- 225r–232v Tabula. Alphabetisch geordnet: Abstractio est duplex, scilicet precisiva et divisiva, et que est, 65 o (151r) … 232r >In isto libro ista continentur que registrata sunt.< Weiter in Rot: Tractatus de ve universalibus … 232v Tabula (zwei Nachträge): Universalia quare tantum sunt 5e, 5 s (9r). Unitas est conformitas illa inter ydeam et ydeatum, 18 h (22r).
- 232v Besitzeinträge. Liber patris fratris Iohannis Joly ordinis Minorum quondam custodis, anno domini mo 4o lx. Darunter in Rot, gestrichen teilweise radiert: Est ad usum … [Iohannis?] … de custodia … Ersetzt durch: Iste liber pertinet fratri Iohanni Joly gardiano, anno domini mo 4o lxviio xxviia die mensis Decembris. Orate pro eo. Et qui sibi furabitur, per collum suspendatur. Et qui sibi apportabit premium a deo habebit. Et qui non reportabit dampnum a deo habebit. Quia habemus si non dampnum in archa dampnum tamen in consciencia. Horodisch, Buchbinderei, S. 224 (Anm. 36); CMD-CH 2, Textband, S. 137.
- 233r leer.
- 233v iehe Einband.
Origine del manoscritto: Geschrieben von Conrad Grütsch als Student in Strassburg, mehrfach datiert: 24r 3. Feb. 1427, 64v 1426, 140v und 195v 1425, 198r, 203v, 211r, 214r und 219v 1426, sowie 224v 14. Jan. 1427. Der Einband ist gleich gestaltet wie der von Ms 72.
Provenienza del manoscritto: Conrad Grütsch, später Jean Joly: 5v Liber fratris Iohannis Joly ordinis Minorum quondam custodis et gardiani (auf einem aufgeklebten Papierstreifen am unteren Rand, wohl nicht von der Hand Jolys); zwei weitere, eigenhändige Einträge auf 232v sind 1460 und 1467 datiert.
Acquisizione del manoscritto:
Im handschriftlichen Katalog von 1849 (KUB L 557) auf S. 304 verzeichnet.
Bibliografia:
- Fleury, Joly, S. 30;
- André Murith, Jean et Conrad Grütsch de Bâle. Contribution à l’histoire de la prédication franciscaine au XVme siècle, Fribourg 1940, S. V und 20–25;
- Horodisch, Buchbinderei, S. 224 (Nr. 9);
- Bruckner, Scriptoria 11, S. 92f. (in Anm. 35) und 97;
- CMD-CH 2, Nr. 379;
- Mosberger, Katalog, S. 35–40;
- Kristeller, Iter Italicum 5, S. 109;
- Lohr, Aristotelica Helvetica, S. 210–212;
- Augustinus de Ferrara, Quaestiones super librum Praedicamentorum Aristotelis, edited with an introduction by Robert Andrews, Stockholm 2000, S. xiv (Sigle F);
- Bert Roest, Franciscan literature of religious instruction before the Council of Trent, Leiden 2004, S. 109, Anm. 284;
- Hannes Möhle, Der Tractatus de transcendentibus des Franciscus de Mayronis, Leuven 2004, S. 87f. (Sigle C);
- Garrett R. Smith, Bibliotheca manuscripta Petri Thomae, in: Bulletin de philosophie médiévale 52 (2010), S. 174f. (Nr. 15);
- Petri Thomae Quaestiones de ente, hrsg. v. Garrett R. Smith, Leuven 2018, S. CXI–CXIII (Sigle F).